પ્રતાપ વિલાસ મહેલ: લાલબાગ મહેલનો ભવ્ય ઇતિહાસ

મિત્રો તમે જાણોજ છો આપણા વડોદરામાં ઘણા બધા મહેલ નું નિર્માણ ગાયકવાડી પરિવારના શાસનમાં કરવામાં આવ્યું છે. દરેક મહેલ પોતાની આગવી ઓળખ ધરાવે છે, તો આવો ગાયકવાડી પરિવાર દ્વારા બનવાયેલા અંતિમ મહેલ વિષે જાણીયે જેનું નામ પ્રતાપ વિલાસ મહેલ છે. જેને લાલ બાગ મહેલ તરીકે પણ લોકોમાં પ્રખ્યાત છે. મહેલ લાલબાગ (ગાર્ડન) ની નજીકમાં આવેલું છે.
પ્રતાપ વિલાસ મહેલનું નામકરણ વડોદરાના ૧૩માં અને છેલ્લા મહારાજા પ્રતાપસિંહ રાવ ગાયકવાડના નામ પર રાખવામાં આવ્યું છે. જેમના લગ્ન મહારાણી અખ્ત સોભજીવતિ શાંતિદેવી સાહેબ સાથે થયા હતા અને ત્યાર પછી તેઓ મહેલમાં રહેવા માટે આવ્યા હતા. ૨ એપ્રિલ, ૧૯૩૦ ના રોજ તેમના સુપુત્ર મહારાજા ફતેહસાઈગરાવ II ગાયકવાડનો જન્મ આ મહેલમાં થયો હતો.

પ્રતાપ વિલાસ મહેલ : નિર્માણ

પ્રતાપ વિલાસ મહેલનું નિર્માણ કાર્ય ૧૫ ફેબ્રુઆરી, ૧૯૦૮ ના રોજ શરુ કરવામાં આવ્યું અને ૩૦ જુલાઈ ૧૯૧૪ ના રોજ પૂર્ણ કરવામાં આવ્યું. મહેલના ફર્નિચરનું કામ ૧૯૧૮ માં કરવામાં આવ્યું હતું. મહેલના ડિઝાઇનની જવાબદારી બ્રિટીશ આર્કિટેક્ટ, એફ.વી. સ્ટીવન્સના સુપુત્ર ચાર્લ્સ એફ. સ્ટીવેન્સ ને સોંપવામાં આવી હતી. આ પહેલા ચાર્લ્સ એફ. સ્ટીવેન્સ દ્વારા બોમ્બેના (મુંબઈ) પ્રખ્યાત વિક્ટોરિયા ટર્મિનસની રચના કરી હતી.
 
પ્રતાપ વિલાસ મહેલનું નિર્માણ ૫૫ એકર જમીનમાં કરવામાં આવ્યું છે. જેમાં વિશાળ બગીચો અને તેની આજુ બાજુના વિસ્તારમાં વિવિધ પ્રકારના વૃક્ષો વાવમાં આવ્યા છે. મહેલ ને પ્રિન્સ પેલેસ તરીકે પણ ઓળખવમાં આવતો હતો.
 
મહેલના સ્થાપત્યનું નિર્માણ પુનર્જાગરણમાં કરવામાં આવ્યું છે. મહેલના સ્થાપત્યની ભવ્યતા તેમાં આવેલા કૉલમ અને કમાનો દ્વારા જાણી શકાય છે. જેને દક્ષિણ ભારત, મધ્ય ભારત, ઉત્તર ભારત અને ઇસ્લામિક સંસ્કૃતિના પરંપરા આધારિત દોરવામાં આવ્યા છે. મહેલના પ્રવેશદ્વારને કોતરકામથી શણગારવામાં આવ્યું છે. મહેલના દરેક સ્તંભમાં વેલાઓ, ફૂલો, પાંદડા, પક્ષીઓ અને પ્રાણીઓના કોતરકામથી બનવામાં આવ્યા છે. મહેલમાં કરાયેલા કોતરકામ મહેલને જીવંત રાખે છે.

પ્રતાપ વિલાસ મહેલ અને રેલવે કોલેજ

૩૧ જાન્યુઆરી, ૧૯૪૯ ના રોજ બોમ્બે(મુંબઈ) રાજ્ય દ્વારા આ સ્થળને મર્યાદિત સમયના કરાર પર લીધું હતું અને ભારતીય રેલવેને સોંપવામાં આવ્યું હતું. કરાર બાદ રેલવે દ્વારા ૬ જાન્યુઆરી, ૧૯૬૪ ના રોજ ૨૪,૩૮,૨૭૧ રૂપિયામાં ખરીદી લેવામાં આવ્યું હતું. મહેલ હાલ ભારતીય રેલવેની સંપત્તિ ગણાય છે.
 
પ્રતાપ વિલાસ મહેલ હાલ ભારતીય રેલવેના ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. રાષ્ટ્રીય એકેડેમી ઓફ ઇન્ડિયન રેલવે જે પેહલા રેલવે સ્ટાફ કોલેજ તરીકે ઓળખાતી હતી અને જેની સ્થપાના ૧૯૩૦ માં પ્રેમનગર, દેહરાદૂન ખાતે કરવામાં આવી હતી. રેલવે સ્ટાફ કોલેજને ૩૧ જાન્યુઆરી, ૧૯૫૨ ના રોજ લાલબાગ નજીકના ભવ્ય પ્રતાપ વિલાસ મહેલમાં સ્થળાંતર કરવામાં આવી.
 
મહેલમાં શરૂવાતના સમયમાં રેલવેના કર્મચારીઓ માટેની કોલેજનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. જેનું નામ રેલવે સ્ટાફ કોલેજ રાખવામાં આવ્યું હતું. જેને સમય જતા નેશનલ એકેડેમી ઓફ ઇન્ડિયન રેલવે અથવા ભારતીય રેલ રાષ્ટ્રીય એકેડેમી કરી દેવામાં આવ્યું છે અને હજી પણ રેલવેના કર્મચારીઓ ત્યાં શૈક્ષણિક તાલીમ મેળવે છે.
 
આજના સમયમાં આવા રાજકીય સ્થાપત્ય અને સ્મારકો રાજા અને તેમના કરેલા કાર્યોની યાદ તાજી કરાવે છે. તો આવીજ એક અવનવી વાત સાથે ફરી મળીશુ.
About the author

Mehul Parmar