ભારતની પ્રથમ ફોટો જર્નાલિસ્ટ : હોમાઈ વ્યારાવાલા વિશે વાતો

ભારતીય સંસ્કૃતિના પાયામાં, વિકાસમાં, કલામાં ,વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજીમાં મહિલાઓનું અભૂતપૂર્વ યોગદાન રહ્યું છે. રાણી લક્ષ્મીબાઈ થી માંડીને સુનિતા વિલિયમ્સ અને કલ્પના ચાવડા સુધીની સ્ત્રીઓએ ઇતિહાસમાં પોતાનું યોગદાન નોંધાવ્યું છે. તો ચાલો, ભારતની આવી જ એક સ્ત્રી, હોમાઈ વ્યારાવાલા જે ભારતની પ્રથમ ફોટો જર્નાલિસ્ટ છે તેમના વિશે વાત કરીએ.

૧૯૧૩ માં નવસારી જિલ્લામાં પારસી પરિવારમાં જન્મેલી આ સ્ત્રીએ ૨૦૧૨માં વડોદરામાં દેહત્યાગ કર્યો હતો. પિતાના સતત સ્થળાંતરને કારણે વ્યારાવાલા સતત પોતાનું સ્થાન બદલતા રહ્યા છે. બાળપણમાં પિતાનું મુંબઈ સ્થળાંતર થવાના કારણે તેઓ મુંબઈ સ્થાઈ થયા. મુંબઈ ગયા પછી, હોમોઇ વ્યારાવાલાએ બોમ્બે યુનિવર્સિટી અને સર જે. જે. સ્કૂલ ઓફ આર્ટસમાં અભ્યાસ કર્યો હતો.


હોમાઈ વ્યારાવાલા ના અંગત જીવન વિશેની વાતો

હોમાઈ વ્યારાવાલાએ ટાઈમ્સ ઓફ ઇન્ડિયાના એકાઉન્ટન્ટ અને ફોટોગ્રાફર એવા માણેકસોવ જમશેદજી વ્યારાવાલા સાથે લગ્ન કર્યા. અને નવી પેઢીની સંસ્કૃતિ માફક ના આવતા ૧૯૭૦માં પતિના મૃત્યુના એક વર્ષ પછી તેમણે પોતાના ફોટોગ્રાફીના શોખને તિલાંજલિ આપી. અને ત્યારબાદ વ્યારાવાલા પોતાના દીકરા ફારૌકને લઇ ને રાજસ્થાન ગયા.

ત્યાં તેમણે બિટ્સ પિલાનીમાં પોતાના દીકરાને શિક્ષણ અપાવડાવ્યું અને ૧૯૮૨ માં તેઓ પોતાના દીકરાને લઈ વડોદરા પરત ફર્યા. ૧૯૮૯ માં પોતાના દીકરાનું કેન્સર ને કારણે મોત થયું. ત્યારબાદ તેઓ વડોદરાના એપાર્ટમેન્ટમાં એકલા રહેવા લાગ્યા અને ગાર્ડર્નિંગમાં પોતાનો સમય વિતાવવા લાગ્યા.


હોમાઈ વ્યારાવાલા ની કારકિર્દી અને જીવનયાત્રા

હોમાઈ વ્યારાવાલાએ પોતાની કારકિર્દી વર્ષ ૧૯૩૦ માં શરુ કરી. બીજા વિશ્વયુદ્ધની શરૂઆતમાં, તેમણે મુંબઇ સ્થિત ‘ધી ઇલસ્ટ્રેટેડ વીકલી ઓફ ઇન્ડિયા’ મેગેઝિન માટે કામ કરવાનું શરૂ કર્યું હતું, આ મેગેઝીને તેના ઘણા બ્લેક એન્ડ વાઈટ ચિત્રો પ્રકાશિત કર્યા હતા, જે પાછળથી આઇકોનિક બન્યા હતા. કારકિર્દી ના પ્રારંભિક વર્ષો માં તેઓ તેમની ફોટોગ્રાફી માટે ખાસ જાણીતા ના હોવાથી તેમણે પતિ ના નામ હેઠળ ચિત્રો પ્રકાશિત કરવાનું શરુ કર્યું.

આખરે તેમની ફોટોગ્રાફીને રાષ્ટ્રીય સ્તરે પસંદ કરવામાં આવી, ૧૯૪૨ માં દિલ્હીના બ્રિટિશ ઇન્ફોર્મેશન સર્વિસિસમાં જોડાયા.

ભારત ના પ્રથમ વડાપ્રધાન જ્વાહરલાલ નેહરુ વિશેની માહિતી તેમનો ગમતો વિષય હતો.

homai vyarawalla

તેમના મોટાભાગના ફોટોગ્રાફ્સ ઉપનામ “ડાલ્ડા ૧૩” હેઠળ પ્રસિદ્ધ થયા હતા.આ નામની પસંદગીની પાછળના અમુક કારણો હતા. જેવા કે, તેમનો જન્મ વર્ષ ૧૯૧૩ હતો, તે ૧૩ વર્ષની ઉંમરે તેમના પતિને મળ્યા હતા અને તેમની પ્રથમ કારની નંબર પ્લેટ પણ “ડીએલડી ૧૩”હતી.

૧૯૭૦ માં પતિના અવસાનના થોડા સમય બાદ નવી પેઢીના ફોટોગ્રાફર્સની ખરાબ વર્તણુકને લીધે ફોટોગ્રાફી છોડી દીધી હતી. અને ૪૦
થી પણ વધારે વર્ષો સુધી એમણે એક પણ ફોટો લીધો નહોતો !

પાછળથી વ્યારાવાલાએ પોતાના ચિત્રોનો સંગ્રહ દિલ્હી સ્થિત આલ્કઝી ફાઉન્ડેશન ફોર ધ આર્ટ્સને આપ્યો.

ગૂગલે તેમની ૧૦૪મી જન્મજયંતી પર ‘ફર્સ્ટ લેડી ઓફ લેન્સ’ તરીકે સન્માનિત કર્યા. ગૂગલનું આ ડુડલ, ડુડલર અને મુંબઈના કલાકાર સમીર ફુલાવુર દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું.

આવા કલાકાર ને શત શત નમન.

About the author

Deep Shah