વડોદરાની હોળી અને ધુળેટી: ઉત્સવપ્રિય નગરીનો તહેવાર પ્રત્યે પ્રેમ

અનેક પ્રકારના ધર્મ તેમજ તેમાં ઉજવાતા તહેવારો અને તે પણ વડોદરામાં ઉજવાતા તહેવારો ની વાત કરીએ તો, તહેવારોના દિવસોની વાત જ નિરાળી, અનોખી અને અદ્ભૂત છે. વાતાવરણમાં એક અવર્ણનીય ઉત્સાહ  અને ઉલ્લાસ છવાઈ જાય છે. અને એમાં જો હોળી-ધુળેટી ની વાત આવે તો બાળકોથી લઇ ને વૃધ્ધોના ચહેરા પર ઉમંગ ની લહેરો ફરી વળે છે. તો ચાલો નિહાળીએ વડોદરાની હોળી-ધુળેટીની ઉજવણી અને તેની માન્યતાઓ.

વડોદરાની હોળી અને ધુળેટી ઉજવાય છે ક્યારે અને કેવી રીતે?

વિક્રમસંવત મહિના અનુસાર ફાગણ સુદ પૂનમના દિવસે હોળી અને તેના બીજા દિવસે ધુળેટીનો પર્વ ઉજવવામાં આવે છે. જેમ વડોદરાના લોકો રંગીલા મિજાજના છે તેમ એમની હોળી-ધુળેટી પણ રંગીલી છે. અહીંના લોકો હોળીને હોલિકા-દહન કે હુતાસણીના નામથી ઓળખાય છે.

હોળીની ઉજવણી

આ દિવસે સાંજના સમયે પ્રત્યેક શેરીઓ કે ચાર રસ્તા પર લાકડા, છાણા વગેરેને યોગ્ય રીતે ગોઠવીને તેને વિધિપૂર્વક પ્રગટાવામાં આવે છે. ત્યારબાદ દરેક લોકો તેની પાસે દીવો-અગરબત્તી પ્રગટાવી, ધાણી-ચણા,ખજૂર,ગુલાલ અને નારિયેળ વડે તેની પૂજા કરે છે. અને તેની ફરતે પાણીનો અભિષેક કરતાં હોળીની પ્રદક્ષિણા કરે છે.

 ધુળેટી અને તેની ખાસ ઉજાણી

 હોળીના બીજા દિવસને ધુળેટી કે પડવો કહે છે. આ દિવસે નાના ભૂલકાઓથી માંડીને વયોવૃદ્ધના પુરુષ-સ્ત્રીઓ પણ કેસૂડાંના ફૂલોનો રંગ, અબીલ, ગુલાલ, કે અન્ય રસાયણયુક્ત રંગોથી એકબીજાને રંગોની વર્ષામાં ભીંજી નાખે છે. અમુક લોકો શેરીઓમાં ફરીને પોતાના પ્રિયજનો તેમજ સગાસંબંધીઓ સાથે તહેવારની મજા માણે છે. જયારે આજની પેઢીના યુવતી-યુવાનો હોળીની સ્પેશ્યલ પાર્ટીમાં (theme party) તહેવારની મજા માણે છે.

વડોદરામાં દરેક વિસ્તાર મુજબ અલગ-અલગ જગ્યાએ સ્પેશ્યલ ધુળેટી ફેસ્ટિવલ ઉજવાય છે કે જે રિસોર્ટ, હોટેલ કે ફાર્મહાઉસ પર ગોઠવવામાં આવે છે. જેમાં લોકો ગ્રુપ પાસ, કપલ કે સિંગલ પાસ લઈને જાય છે. અને ધુળેટીને તેમની મોજમાં મસ્ત બની ઝૂમે છે. આ સ્પેશ્યલ ફેસ્ટિવલ પાર્ટીમાં અનેક પ્રકારના સ્ટેજ (સેલ્ફીબૂથ વિગેરે) બનાવેલા હોય છે. આ ઉપરાંત મડ-પાર્ટી , રેઇન-ડાન્સ, બલૂન-ફાઈટ, વગેરેનું પણ આયોજન કરેલું હોય છે. આવી દરેક પાર્ટી સવારે ૯ થી શરુ કરી સાંજે ૪-૫ વાગે પુરી થાય છે.

હોલિકા-દહન સાથે સંકળાયેલી પૌરાણિક કથા:

 પ્રદેશાનુસાર હોલિકા-દહનની પૌરાણિક કથાઓ બદલાતી રહે છે. વડોદરાવાસીઓ માટે હોલિકા-દહન  એટલે છળ-કપટ ઉપર થયેલી સત્યની વિજય. હિરણ્યકશ્યપ દ્વારા તેના પુત્ર પ્રહલાદને મારવાના અનેકવિધ પ્રયત્નો કર્યા બાદ તેને તેની બહેન હોલિકાના ખોળામાં બેસાડી અગ્નિપરીક્ષા અપાવાનું કાવતરું સુજ્યું. હોલિકા પાસે એવી ઓઢણી હતી કે જેને ધારણ કરી લેવા માત્રથી ધારણ કરનારને અગ્નિ પણ બાળી શકે નહિ. પ્રહલાદે તેના પિતાની આજ્ઞાનું પાલન કર્યું અને અગ્નિપરીક્ષા આપવા તેની ફોઈ હોલિકાના ખોળામાં બેસી વિષ્ણુને પોતાના પ્રાણ બચાવા પ્રાર્થના કરી. અને જયારે અગ્નિ પ્રગટાવામાં આવી રહ્યો હતો તે ક્ષણે હોલિકાએ તેના માથા પર રાખેલી ઓઢણી ઉડી ગઈ અને પ્રહલાદને વીંટળાઈ વળી. જેથી હોલિકા અગ્નિમાં ભસ્મ થઇ અને પ્રહલાદનો જીવ બચી ગયો. આ પ્રસંગને લીધે હોળીનો પર્વ ઉજવાતો થયો.

હોળી-દહનમાં રહેલ વૈજ્ઞાનિક કારણ

હોળી એ એક તહેવાર કે પરંપરા જ નહિ પરંતુ પર્યાવરણથી લઇને મનુષ્યજાતિ માટે ખુબ જ મહત્વપૂર્ણ અને ઉપયોગી છે. ફાગણના ગીતોથી લઇને રંગોનું વૈજ્ઞાનિકરૂપે મહત્વ રહેલું છે. ફાગણ ગીતોનું સંગીત લોકોમાં ઉર્જાનો સંચાર કરે છે, જયારે અબીલ-ગુલાલ અને અન્ય કુદરતી રંગો શરીરમાં તાજગીનો અનુભવ કરાવે છે.

પ્રગટેલી હોળીની ફરતે પ્રદક્ષિણામાં પણ કારણ રહેલ છે. ઋતુઓમાં થતાં ફેરફારને કારણે હવામાં અસંખ્ય બેક્ટેરિયા, વાઇરસ અને જીવાણુઓ જન્મે છે. હોળી પ્રગટાવાથી તેના તાપને લીધે આ બેક્ટેરિયા, વાઇરસ વગેરેનો હવામાંથી તેમજ પ્રદક્ષિણા ફરવાને લીધે આપણા શરીરમાંથી નાશ થાય છે.

આમ, અન્ય તહેવારો સાથે રંગોનો તહેવાર તરીકે ઓળખાતો આ પર્વ પણ વડોદરાવાસીઓ ઘણા ભાવ અને ઉલ્લાસથી ઉજવે છે. આશા છે કે વડોદરાથી દૂર રહેતા દરેક બરોડિયન માટે અમારા આ લેખે જૂની યાદોને તાજી કરી હશે અથવા વડોદરાની મૂલાકાત લેવા ઇચ્છનારા દરેક લોકો માટે વડોદરા જવાનું એક નવું કારણ આપ્યું હશે. વડોદરા વિશેની કંઈક નવી અને અવનવી વાતો જાણવા અમારી સાથે જોડાઈ રહો.

About the author

Krishna Patel